Kısa cevap: ilk temas, hak ediş ve ödeme tarihi farklıdır

Uluslararası satış komisyonunun başlangıç tarihi belirlenirken en az üç ayrı takvim tutulmalıdır: (1) aracı tarafından şirketin tanıştırıldığı veya çalışmanın başladığı tarih, (2) sözleşmede tanımlanan komisyon hak ediş olayının gerçekleştiği tarih ve (3) hak edilen bedelin ödeneceği tarih. Bu üçü aynı gün olmak zorunda değildir. Bazı ülkelerde ticari acentelere ilişkin zorunlu hükümler hak ediş ve ödeme zamanlamasını sınırlayabilir.

“Alıcıyı biz bulduk” cümlesi kayıt için önemlidir, ancak her anlaşmada ücretin aynı anda doğduğunu göstermez. Sözleşmede hangi ürün, tüzel kişi, bölge ve sipariş için komisyon öngörüldüğü, önceki müşteri ilişkilerinin durumu ve satış/tahsilat kanıtı açık tutulmalıdır.

Ayrım: Tanıştırma tarihi ticari emeğin izidir. Hak ediş tarihi sözleşme ve hukukla belirlenir. Ödeme vadesi ise alacağın ne zaman ödeneceğinin planıdır.

Komisyon takvimini oluşturan altı olası olay

Olayİş anlamıTek başına neyi kanıtlamaz?
İlk aday araştırmasıFirma kaynaklı listeye girdiİletişim veya alım isteği
İlk tanıştırmaŞirketle kurumsal temas kurulduKomisyon hakkı veya satış
Görüşme / RFQTalep ve ticari uygunluk görüşüldüBağlayıcı sipariş
Sipariş kabulüTarafların işlem şartları üzerinde anlaşması olabilirFiilî sevkiyat ve tahsilat
Fatura / sevkiyatTicari işlem belgelendiÖdemenin kesin tahsili
TahsilatBedelin ilgili ölçüde tahsil edilmesiHer sözleşmede hak edişin ilk kez o gün doğduğu

Sözleşme hangi olayı esas alıyorsa kayıt sistemi buna göre yapılandırılır. Ancak taraflar komisyonun doğumunu sınırsızca erteleyebilir varsayımı doğru değildir; uygulanabilir hukukun emredici hükümleri ve fiilî acentelik ilişkisi ayrıca incelenmelidir.

Hangi alıcı ve hangi sipariş komisyona bağlanabilir?

Bir alıcı önceden üreticinin müşteri portföyündeyse, aracı bu firmayı yeni bulmuş gibi raporlamamalıdır. Fakat aynı tüzel kişiye yeni ürün grubunun satışı, farklı ülke iştiraki veya yeni ticari proje söz konusuysa ilişki kapsamı sözleşmenin gerçek tanımlarına göre değerlendirilir.

Örnek sözleşme soruları: Komisyon yalnız ilk siparişte mi, sonraki siparişlerde de mi? Aynı şirketin başka şubesinden alınan sipariş dahil mi? Aracının doğrudan katkısı nasıl belgelenecek? İşbirliği bitince daha önce başlatılmış fırsatların akıbeti nedir? İşlemin ne zaman “satış” sayılacağı ve iade/kredi notu gibi değişiklikler nasıl etkileyecek?

Bu sorular yanıtlanmadan CRM'de bir firma “aracımızın müşterisi” olarak kalıcı ve sınırsız hak doğuran kayıt şeklinde etiketlenmemelidir. Kaynak ve iletişim tarihi ayrı tutulmalıdır.

Hak ediş sözleşmesi için kontrol matrisi

Konunun adıYazılı açıklama gereksinimiÖrnek kanıt
Aracılık kapsamıÜrünler, ülkeler, alıcılarSözleşme eki
İlk tanıştırmaGeçerli kanıt ve önceden tanıma istisnasıOnaylı CRM/iletişim kaydı
Hak ediş olayıSipariş, satış, tahsilat vb. açık olayTarafların belgeyle teyidi
Komisyon matrahıNet ürün değeri ve hariç tutulan kalemlerFatura/sözleşme
Ödeme günüVade ve gecikme yöntemiMutabakat veya ödeme planı
İptal ve iadeÇekişme ve düzeltme süreciKredi notu/iade kaydı
Sözleşme bitişiAçık fırsat ve sonraki siparişlerin durumuYetkili hukuk incelemesi

Bu matris örnek bir ticari görüşme aracıdır. Ülkenin acentelik mevzuatı belirli komisyondan vazgeçme, sona erme tazminatı veya hak edişe ilişkin özel sonuçlar doğurabilir. Hukuk danışmanı bunları işlem öncesi incelemelidir.

Temsili zaman çizelgesi ile hesaplamayı açıklama

Hayalî bir iş geliştirme örneğinde 3 Ocak'ta firma araştırılıyor, 10 Ocak'ta tanıştırma gerçekleşiyor, 25 Ocak'ta ürün için RFQ geliyor, 15 Şubat'ta üretici teklifi kabul ettiriyor, 2 Mart'ta mal sevk ediliyor ve 20 Nisan'da fatura bedeli tahsil ediliyor olsun. Bunlar gerçek TMT müşteri tarihleri değildir.

Tarafların sözleşmesinde komisyon tetikleyicisi “geçerli satış işleminin sözleşmedeki koşullarla oluşması” diye belirlenmişse hangi olayın bunu karşıladığı sözleşmeyle değerlendirilir. Tahsilata bağlı ayrı bir ödeme vadesi öngörülmüşse bu da ayrıca incelenir. 10 Ocak otomatik komisyon başlangıcı, 20 Nisan da otomatik tek hak ediş tarihi değildir.

Örnek, “başlangıç tarihi” diye tek bir sütun kullanmanın ne kadar yanıltıcı olabileceğini gösterir. CRM ve mutabakat raporunda iş aşamasına ait ayrı zaman damgaları saklanmalıdır.

Kısmi tahsilat, teslim ve iptal durumunda kayıt

Bir sipariş iki partiye bölünmüş, faturanın yarısı tahsil edilmiş veya belirli ürünler iade edilmiş olabilir. Komisyonun ne kadarının doğduğu ve hangi tarihte ödeneceği gerçek sözleşmeye ve zorunlu hukuk hükümlerine bağlıdır. “Sipariş toplamı × oran” hesabı, iptal ve iade durumunu hesaba katmıyorsa gerçeği yansıtmayabilir.

İşlem kayıtlarında sipariş toplamı, revize tutar, sevk edilen bedel, fatura, tahsilat, kur farkı, iade ve uygulanacak matrah ayrı alanlar olmalıdır. Belirsiz veya uyuşmazlık içeren kalemleri otomatik ödeme talebine çevirmeyin. Karşı tarafa suçlayıcı dil kullanmak yerine belgeleri karşılıklı gözden geçirecek bir mutabakat süreci önerin.

İlgili hukukta acentenin haklarının özel korunması varsa tarafların sözleşmede koyduğu bazı geciktirme veya vazgeçme hükümleri uygulanamayabilir. Bu nedenle yalnız muhasebe formülüne güvenmeden hukuk kontrolü yapılmalıdır.

Ülke hukukuna göre acentelik neden ayrıca değerlendirilir?

ICC Model Commercial Agency Contract, uluslararası ticari acentelikte tek bir global hukuk rejimi bulunmadığına dikkat çeker. Model sözleşme, iyi bir tartışma başlangıcı olabilir ancak ülke hukukunun zorunlu hükümlerini ortadan kaldırmaz.

Örneğin Avrupa Birliği'nde ticari acentelik konuları ulusal hukuk ve ilgili AB çerçevesiyle değerlendirilebilir. Bir aracının kendisini “danışman” diye tanıtması, fiilen sürekli acentelik ilişkisi kurulduysa zorunlu kuralların uygulanmayacağını garanti etmez.

Fesih, sonraki sipariş, bölge hakkı, tazminat veya sözleşme dışı doğan ücret hakları hukuki meselelerdir. Bu içerik hiçbir ülke için kesin komisyon hak ediş günü tayin etmez; işlem ve sözleşme özelinde uzman değerlendirmesi gerekir.

Her dönemde komisyon mutabakatını nasıl yaparsınız?

  1. Üretici ve aracı aynı Firma_ID ve ürün/fırsat numarasını kullansın.
  2. Komisyon aday listesinden değil, sözleşmedeki tetikleyici işlemden hesaplansın.
  3. Her sipariş, sevkiyat, fatura ve ödeme tarihi ayrı belgelensin.
  4. Matrah, oran, para birimi ve hariç kalemler açıkça gösterilsin.
  5. İtiraz, iade ve açık belirsizlikler ayrı kayıtla yönetilsin.
  6. Mutabakat yetkili kişilerce onaylansın; ödeme tarihi bu kayda bağlansın.

Örnek bir kayıt “Firma A — Ürün K — tanıştırma 10.01 — satış kanıtı incelemede — ödeme: bekliyor” olabilir. Bu aşamada “komisyon kesinleşti” demek doğru değildir. Kümülatif rapor, sahte kesinlik yerine açık karar noktalarını göstermelidir.

Komisyon başlangıç tarihini üç ayrı takvimle izleyin

Uluslararası satış komisyonunun başlangıç tarihi ilk e-postayla, hak ediş ve ödeme tarihlerinin aynı olması anlamına gelmez. Örneğin tanıştırma Kasım ayında, sipariş Aralık ayında ve tahsilat sonraki yıl gerçekleşebilir. Hangi olayın komisyon doğurduğu sözleşme ve uygulanabilir hukuk çerçevesinde belirlenmelidir.

Kontrol edilen alanKanıt / karar
İlk temasTanıştırma kanıtı
SiparişSözleşme veya kabul kaydı
Hak edişSözleşmede tanımlı olay
ÖdemeMutabakat ve tahsilat
İstisnaİade, kısmi ödeme, fesih

Bu örnekler ticari karar desteğidir; kesin alıcı, garanti satış veya bağlayıcı hukuki görüş değildir. Gerçek belgeleri ve güncel mevzuatı ilgili uzmanlarla doğrulayın.

TMT DealMakers yaklaşımında komisyon şeffaflığı

TMT DealMakers, üretici için potansiyel ithalatçı ve distribütör araştırması, doğrulanabilir firma incelemesi, özelleştirilmiş iletişim ve müzakere koordinasyonu yürütmeyi amaçlar. Ön ücret ve aylık hizmet bedeli olmayan modelinde gerçekleşen satış üzerinden sözleşme şartlarına bağlı başarı komisyonu bulunur.

Bu tanım, komisyonun kesin gününü, oranını veya her müşterinin gelecekteki tüm siparişlerini otomatik kapsadığını ilan etmez. Tarafların gerçek sözleşmesi, varsa uygulanan zorunlu hukuk ve karşılıklı kanıtlar esas alınmalıdır. Potansiyel müşteri kaydı, gerçekleşmiş satış değildir.

Kaynaklar ve kontrol tarihi

Kaynak inceleme tarihi: 15 Kasım 2026. Hak ediş, ödeme ve sona erme konularında resmî mevzuat ve uzman hukuk denetimi şarttır.

Belirli işlemde uygulanacak hukuk, zorunlu komisyon hakkı veya vergi sonuçları hakkında bağlayıcı görüş verilmez; örnek tarihler kurgusaldır.

Ürününüz için işbirliği modelinin uygunluğunu değerlendirelim

Hedef ülke, ürün ve ticari kapasitenizle uyumlu alıcı araştırmasının ve sözleşmesel işbirliği çerçevesinin nasıl kurulabileceğini görüşebiliriz.

TMT DealMakers yaklaşımını inceleyin